Adam Marczyński

Adam Marczyński (1908, Kraków — 1985, Kraków) był malarzem, grafikiem, twórcą asamblaży i reliefów, scenografem oraz pedagogiem — całe życie związanym z Krakowem i uznawanym za jednego z najważniejszych przedstawicieli polskiej awangardy. Studia w krakowskiej ASP (m.in. u Władysława Jarockiego) ukończył w 1936 roku; należał do przedwojennej Grupy Krakowskiej i brał udział w jej reaktywowaniu w 1957. Od 1950 roku był profesorem ASP w Krakowie, gdzie prowadził pracownię malarstwa do 1979; wykonywał też scenografie dla teatru Cricot oraz polichromie kościelne.

Jego twórczość konsekwentnie ewoluowała od wczesnych, kubizujących i surrealizujących kompozycji ku abstrakcji. Około 1960 roku tworzył „Konkrety” i „Struktury” — dzieła z nurtu malarstwa materii, w których wysiłek namalowania faktury zastąpił konkretnym materiałem: kolaże i asamblaże z połamanych, opalanych listewek, forniru, tektury i skorodowanej blachy, wpisane w ścisłe figury geometryczne.

W kolejnym etapie forma geometryczna zdominowała jego prace, wzbogacona o elementy ruchome — Marczyński stał się jednym z prekursorów sztuki kinetycznej w Polsce (m.in. „Refleksy zmienne”, I Biennale Form Przestrzennych w Elblągu, 1965). W latach 70. tworzył obrazy zbudowane z ruchomych kasetonów z uchylanymi klapkami, w których istotną rolę odgrywała barwa pochodząca z odbicia światła od ich ścianek — każda zmiana ustawienia wprowadzała nową jakość odbioru. Jego ostatnimi dziełami były ascetyczne, niemal monochromatyczne białe reliefy. Retrospektywna wystawa odbyła się w krakowskim BWA tuż po jego śmierci (1985), a w 2023 roku — w Muzeum Narodowym w Krakowie („Liryzm i forma”).