Erna Rosenstein

Erna Rosenstein (1913, Lwów — 2004, Warszawa) była malarką, rysowniczką i poetką pochodzenia żydowskiego — jedną z czołowych postaci polskiego surrealizmu. Studiowała w Wiener Frauenakademie (1932–1934) i krakowskiej ASP (1934–1936, u Wojciecha Weissa), należąc do przedwojennej Grupy Krakowskiej, w której kręgu szczególnie bliska była jej przyjaźń z Jonaszem Sternem. W czasie wojny przebywała we lwowskim getcie i była świadkiem zamordowania rodziców — trauma ta naznaczyła całą jej późniejszą twórczość. Od 1949 roku mieszkała w Warszawie, gdzie poślubiła krytyka i tłumacza Artura Sandauera.

W 1957 roku Rosenstein współtworzyła reaktywowaną Grupę Krakowską, utrzymując bliskie kontakty z warszawskimi galeriami Krzywe Koło i Foksal. Jej twórczość — osobista, poetycka i wolna od jakichkolwiek ograniczeń — sytuuje się w granicach szeroko pojmowanego surrealizmu, lecz nosi silne indywidualne piętno. Centralnym tematem jest pamięć: zdeformowane postacie, organiczne, senne formy oraz asamblaże i obiekty budowane z odpadków — znaczków, kapsli, guzików, pudełek po zapałkach — w duchu surrealistycznego uszlachetniania tego, co bezwartościowe.

Była również poetką: debiutowała tomikiem „Ślad” (1972), pisała też baśnie. Przełomem w jej recepcji stała się wystawa w warszawskiej Zachęcie (1967), której aranżację przestrzenną przygotował Tadeusz Kantor. W ostatnich latach twórczość Rosenstein przeżywa międzynarodową rewaloryzację: w 2021 roku renomowana galeria Hauser & Wirth pokazała jej monograficzną wystawę „Once Upon a Time” w Nowym Jorku (a następnie w Zurychu), przywracając artystce miejsce w historii światowej awangardy; w 2024 jej prace znalazły się na wystawie „Surrealizm. Inne mity” w Muzeum Narodowym w Warszawie.