Jan Berdyszak

Jan Berdyszak (1934, Zawory — 2014, Poznań) pierwsze lekcje rysunku pobierał u ojca, Józefa. W latach 1952–1958 studiował rzeźbę w pracowni Bazylego Wojtowicza w poznańskiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych, z którą związał całe życie zawodowe: od 1965 roku wykładał w Pracowni Rzeźby, w latach 1970–1980 kierował Katedrą Malarstwa i Rzeźby w Architekturze i Urbanistyce, a w latach 1984–1987 pełnił funkcję prorektora.

Już w pierwszych latach po studiach wykrystalizował się główny problem jego sztuki: przestrzeń. Wykształcony jako rzeźbiarz — twórca pracujący w przestrzeni — przeniósł to myślenie na obraz. Cykle „Koła podwójne” (1962–1964) i „Kompozycje kół” otwierały formę płótna; w 1965 roku, w „Obrazie strukturalnym z otworem III”, po raz pierwszy wyciął w płótnie realny otwór, wpuszczając w dzieło przestrzeń rzeczywistą. Ten gest — symbioza malarstwa i rzeźby — stał się fundamentem całej dalszej drogi.

Berdyszak przekładał na język wizualny pojęcia otwartości, pustki, nieobecności, niecałości i nieskończoności; przestrzeń nazywał „bytem pierwszym”. Jego głęboko refleksyjna, inspirowana myślą Wschodu twórczość rozwijała się w konsekwentnych seriach łączących obrazy, rzeźby, instalacje i grafikę — od „Przezroczystych” i „Obszarów koncentrujących” (lata 70.), przez „Belki” (1989), po „Passe-par-tout” (od 1990), w którym tematem stała się sama rama i otaczająca ją pustka.

Był artystą wielu dziedzin. W latach 1961–1981 zajmował się scenografią teatralną (Teatr Marcinek, Teatr 5), współtworzył Biennale Sztuki Dziecka i pisał prace teoretyczne o związkach teatru i sztuk plastycznych. Jako pedagog poznańskiej uczelni — dziś Uniwersytetu Artystycznego — ukształtował kolejne pokolenia artystów.

Jego pozycję ugruntowano już w latach 60. Otrzymał m.in. Nagrodę im. Jana Cybisa (1978), Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2001), Złoty Medal „Gloria Artis” (2008) oraz doktorat honoris causa Akademii Sztuk Pięknych w Bratysławie (1999). Pokazywany od Biennale de Paris (1969) po wystawy w Baltimore, Meksyku i Norymberdze, doczekał się wielkich retrospektyw w warszawskiej Zachęcie (2003) i w Muzeum Narodowym w Poznaniu (2014). Jego prace znajdują się m.in. w Muzeum Narodowym w Krakowie, Warszawie i Poznaniu oraz w Staatliche Museen w Berlinie.

Berdyszak pozostaje jednym z najbardziej radykalnych polskich artystów drugiej połowy XX wieku — twórcą, który wyprowadził obraz poza jego własne granice i uczynił przedmiotem sztuki to, czego nie widać. Dziś, gdy sztuka redukcji i konceptu wraca do centrum uwagi, jego konsekwentne badanie pustki czyta się jako rozdział wciąż domagający się pełnego odczytania.