Jan Pamuła

Jan Pamuła (1944, Spytkowice — 2022) w latach 1961–1968 studiował malarstwo w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, w pracowni Hanny Rudzkiej-Cybisowej, równolegle poznając techniki graficzne — drzeworyt, miedzioryt i litografię. W roku akademickim 1966/1967 odbył staż w paryskiej École Nationale Supérieure des Beaux-Arts, w pracowni Luciena Coutauda.

Na początku lat 70. zwrócił się ku abstrakcji geometrycznej i sztuce konkretnej. Czytał Hegla i Kierkegaarda, a przede wszystkim Swedenborga; cenił teorię koloru Paula Klee oraz neoplastyczny manifest Mondriana, a geometrię traktował jako drogę do prawd uniwersalnych. Z tego namysłu wyrosły cykle „Układów z trójkątem”, „Zbiorów chromatycznych” i „Kanonów” oraz trójwymiarowe „Obiekty geometryczne”.

Najważniejszy zwrot przyniósł komputer. Już w 1980 roku, na stypendium w paryskiej Sorbonie, stworzył pierwsze „Serie komputerowe”, a w 1982 przedstawił pracę „Zastosowanie elektronicznych maszyn cyfrowych w twórczości plastycznej”. Z permutacyjnych, komputerowo generowanych podziałów płaszczyzny budował wzorce przenoszone następnie na płótno — jako jeden z pierwszych polskich artystów uczynił z komputera narzędzie malarstwa.

Jego abstrakcję nazywano „geometryczno-romantyczną”: ścisłej, modularnej logice konstrukcji towarzyszyła powściągliwa barwa, ograniczana do kilku odcieni w wyważonych proporcjach. Pamuła był też wpływowym teoretykiem i pedagogiem — wykładał teorię widzenia Władysława Strzemińskiego, od 1974 roku uczył na krakowskiej ASP, a w latach 2002–2008 był jej rektorem; z jego inicjatywy powstały uczelniane muzeum i wydawnictwo. Należał do II Grupy Krakowskiej, był stypendystą Fundacji Kościuszkowskiej oraz Fulbrighta.

Jego prace znajdują się m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie i Krakowie oraz w krakowskim MOCAK-u, a w 2021 roku Muzeum Sztuki Współczesnej w Ołomuńcu poświęciło mu retrospektywę jako pionierowi sztuki komputerowej w Polsce. Dziś, gdy historia sztuki na nowo pisze rozdział o początkach sztuki cyfrowej — nurtu, który na Zachodzie otwierali Vera Molnár i Frieder Nake — twórczość Pamuły czeka na pełne, międzynarodowe odczytanie.