Jerzy Duda-Gracz

Jerzy Duda-Gracz, właściwie Jerzy Dzierżysław Duda vel Gracz (1941, Częstochowa — 2004, Łagów), był malarzem, rysownikiem, scenografem i pedagogiem — jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich artystów XX wieku. W 1962 roku rozpoczął studia na Wydziale Grafiki krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych (oddział w Katowicach), które ukończył w 1968. Współpraca z tygodnikiem „Szpilki” i „Literaturą” przyniosła mu wczesną popularność; z czasem został wykładowcą, a w końcu profesorem Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

Uprawiał sztukę w szeroko pojętej konwencji realistycznej, z dominującą deformacją postaci i groteską. Tworzył świat o demaskatorskim charakterze, posługując się językiem publicystyki i alegorii, a jego płótna balansowały między satyrą a sentymentalizmem i nostalgią. Postacie z jego obrazów mają nie tylko zdeformowaną fizjonomię, ale i wyraziste przywary — łakomstwo, alkoholizm, lenistwo. Ilustrując codzienne życie Polaków, najpierw obnażał absurdy PRL-u, później zaś prowokował do dyskusji historiozoficznych i metafizycznych. Za ten przenikliwy, bezkompromisowy obraz rzeczywistości zyskał miano mistrza ironii i groteski.

Swoje obrazy najczęściej łączył w cykle — „Motywy i Portrety Polskie”, „Motywy, Tańce, Dialogi Polskie”, „Obrazy Jurajskie”, „Obrazy Arystokratyczno-Historyczne”, „Pejzaże Polskie” — a do najgłośniejszych pojedynczych prac należą „Pamięci ojca” (1970), „Jeźdźcy Apokalipsy, czyli Fucha” (1977) i „Kalendarz polski” (1981). W późnych latach powstały jego dwie monumentalne realizacje: „Golgota Jasnogórska” (2000–2001) — cykl Drogi Krzyżowej w kaplicy Matki Bożej na Jasnej Górze — oraz „Chopinowi”, największy i ostatni cykl, będący malarską interpretacją niemal wszystkich utworów Fryderyka Chopina (ponad 300 obrazów). Pracując nad nim, w poszukiwaniu nieskażonej współczesnością przyrody przemierzył całą Polskę; zmarł nagle podczas pleneru w Łagowie, nie kończąc tego dzieła życia.

Duda-Gracz miał ponad 180 wystaw indywidualnych w kraju i za granicą — m.in. w Berlinie, Londynie, Paryżu, Moskwie, Rzymie, Wiedniu, Chicago i Nowym Jorku — i uczestniczył w blisko 350 prezentacjach zbiorowych. Reprezentował Polskę na XLI Biennale Sztuki w Wenecji (1984), na Targach Sztuki w Kolonii (1986, 1987) oraz na EXPO '92 w Sewilli. Stała ekspozycja jego prac znajduje się w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu i Nowohuckim Centrum Kultury w Krakowie. Jego nazwisko — i niemożliwy do podrobienia styl — pozostają synonimem osobnego, przenikliwego głosu w polskim malarstwie figuratywnym.