Jerzy Tchórzewski

Jerzy Tchórzewski (1928, Siedlce — 1999, Warszawa) w czasie wojny walczył w Armii Krajowej, a w latach 1946–1951 studiował malarstwo w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, m.in. pod kierunkiem Zbigniewa Pronaszki. Już jako student zadebiutował na I Wystawie Sztuki Nowoczesnej w Krakowie (1948) — manifestacji polskiej awangardy, którą pokazał obok Tadeusza Kantora, Marii Jaremy, Andrzeja Wróblewskiego i Jerzego Nowosielskiego, a także Alfreda Lenicy, Tadeusza Brzozowskiego i Kazimierza Mikulskiego.

Surrealizm był jego duchowym wyborem na całe życie. W 1957 roku współtworzył II Grupę Krakowską, a od 1959 wystawiał z międzynarodowym ruchem Phases, skupiającym kontynuatorów surrealizmu wokół André Bretona. Tej proweniencji pozostał wierny niezależnie od podejmowanych tematów i „romansu” z abstrakcją.

Z wyimaginowanych, niepokojących pejzaży zaludnionych fantastycznymi stworami jego malarstwo po 1955 roku przerodziło się w abstrakcyjne wizje kosmicznych kataklizmów — wulkanicznych erupcji, rozbłyskujących i gasnących gwiazd. Kluczową rolę grały w nich gęsta materia malarska i światło bijące z wnętrza obrazu. Postawę tę porównywano do działań demiurga, powołującego życie z martwej materii płótna; około 1963 roku pojawiły się demoniczne „twory” — cienie człowieczeństwa, a od lat 70. tematyka religijna.

Wrażliwość Tchórzewskiego nie zamykała się w ramach malarstwa. Sam pisał wiersze, cenił współczesną poezję i utrzymywał bliskie relacje ze środowiskiem literackim — przyjaźnił się ze Zbigniewem Herbertem i Tadeuszem Różewiczem (o jego obrazach pisali m.in. Herbert, Kantor i Nowosielski). Ta wymiana myśli sprawiała, że jego płótna poruszały kwestie egzystencjalne i eschatologiczne — abstrakcję czynił dramatem istnienia.

Przez niemal pół wieku, od 1954 do 1998 roku, był pedagogiem warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie prowadził pracownię malarstwa. Nagrodę zdobył już na warszawskim Arsenale (1955), później otrzymał Nagrodę Krytyki Artystycznej im. C.K. Norwida (1981), Nagrodę im. Jana Cybisa (1986) i Nagrodę im. Herdera (1993). Jego prace znajdują się w muzeach narodowych w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu i Gdańsku, w Muzeum Sztuki w Łodzi, a także w zbiorach zagranicznych — m.in. w Museum Folkwang w Essen, Národní galerii w Pradze i Musée Cantonal des Beaux-Arts w Lozannie.

Konsekwentny i osobny, wierny wyobraźni przez całe życie, Tchórzewski pozostaje jednym z najważniejszych malarzy wizyjnych polskiej powojennej awangardy.