Marian Bogusz

Marian Bogusz (1920, Pleszew — 1980, Warszawa) był malarzem, teoretykiem sztuki i jednym z najważniejszych animatorów polskiego życia artystycznego po wojnie. Po maturze, jako ochotnik, wziął udział w kampanii wrześniowej 1939 roku, a w latach 1941–1945 był więziony przez Niemców w obozie koncentracyjnym w Mauthausen, gdzie poznał Zbigniewa Dłubaka. Po wojnie osiadł w Warszawie i do 1948 roku studiował w Akademii Sztuk Pięknych, m.in. u Jana Cybisa.

Już w czasie studiów stał się organizatorem życia artystycznego: współtworzył Klub Młodych Artystów i Naukowców (1947–1949), pierwszy powojenny ośrodek sztuki awangardowej w Warszawie, i współorganizował przełomową I Wystawę Sztuki Nowoczesnej w Krakowie (1948/1949), pokazując na niej obrazy, rysunki i formy przestrzenne.

Najpełniej rozwinął się jednak jako twórca instytucji. W 1955 roku, wraz z Dłubakiem i Kajetanem Sosnowskim, założył Grupę 55 — ideową i artystyczną przeciwwagę dla „Arsenału”, zdominowanego przez koloryzm i ekspresjonizm. Rok później współtworzył Galerię Sztuki Nowoczesnej Krzywe Koło, działającą od 1956 w warszawskim Staromiejskim Domu Kultury, którą prowadził do 1965 roku, czyniąc z niej najważniejszy ośrodek ruchu „nowoczesnych”. Jego ideą było zbudowanie stałej kolekcji polskiej awangardy — zbiór ten wszedł później do kolekcji sztuki nowoczesnej Muzeum Narodowego w Warszawie.

Energię animatora przenosił na całą mapę kraju. Był inicjatorem plenerów w Osiekach (od 1963), I i II Parady Sztuki Nowoczesnej oraz I Biennale Form Przestrzennych w Elblągu (1965) — wydarzenia, które dało początek polskiej sztuce w przestrzeni publicznej — a także Sympozjum Wrocław '70 i Lubelskich Spotkań Artystycznych. Sztukę pojmował bezkompromisowo: obraz był dla niego „sumą znaków plastycznych”, prowokacją, która ma zmuszać widza do myślenia.

We własnym malarstwie łączył początkowo wyrazistą deformację postaci i przedmiotów oraz płasko kładziony, ostry kolor z dążeniem do metaforycznego sensu. W latach 60. porzucił aluzyjność na rzecz malarstwa materii, eksponując fakturę i autonomiczne wartości dzieła, równolegle tworząc formy przestrzenne. Jego prace znajdują się m.in. w Zachęcie — Narodowej Galerii Sztuki i Muzeum Narodowym w Warszawie. Choć jako malarz bywa dziś niedoceniany, bez Mariana Bogusza — założyciela galerii, grup i sympozjów — trudno wyobrazić sobie powojenną nowoczesność w polskiej sztuce.