Stanisław Fijałkowski

Stanisław Fijałkowski (1922, Zdołbunów — 2020, Łódź) był malarzem, grafikiem, pedagogiem i teoretykiem sztuki — jednym z najbardziej cenionych polskich artystów na świecie. W czasie wojny, w latach 1944–1945, był robotnikiem przymusowym w Królewcu. W latach 1946–1951 studiował w łódzkiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych, gdzie jego nauczycielem był Władysław Strzemiński; został jego asystentem, a następnie profesorem, dziekanem i prorektorem, związując z uczelnią niemal pół wieku pracy (1947–1993). Należał do „kręgu Strzemińskiego” — grona artystów skupionych wokół myśli autora „Teorii widzenia”.

Kontakt ze Strzemińskim odcisnął trwałe piętno na jego postawie: wczesna twórczość Fijałkowskiego pozostawała pod wpływem unizmu. W drugiej połowie lat 50. zwrócił się ku abstrakcji, włączając do języka geometrii idee surrealizmu oraz inspiracje twórczością Picassa (cykl „Poeci”). Jego sztuka stała się jednak swoistym przezwyciężeniem abstrakcji — kierowała się ku symbolowi i kształtowaniu symbolicznego sensu. Fijałkowski był zafascynowany pismami teoretycznymi Wassily'ego Kandinsky'ego, które przełożył na język polski, oraz myślą Carla Gustava Junga; jego medytacyjne, oszczędne kompozycje budują prywatny alfabet powracających znaków. Od lat 60. z równym mistrzostwem uprawiał grafikę, m.in. w słynnym cyklu „Autostrady”.

Jego międzynarodowa pozycja należała do wyjątkowych. Reprezentował Polskę na Biennale w São Paulo (1969) i na Biennale w Wenecji (1972), wystawiał na Biennale w Tokio (1968) i uczestniczył w Sympozjum Plastycznym Wrocław '70; zdobył liczne nagrody na międzynarodowych biennale grafiki. Był laureatem Nagrody Krytyki Artystycznej im. C.K. Norwida (1977) oraz Nagrody im. Jana Cybisa (1989), a także Złotego Medalu „Gloria Artis”. Jego prace znajdują się w najbardziej prestiżowych kolekcjach świata — m.in. w Museum of Modern Art w Nowym Jorku, Tate Gallery w Londynie, Galerii Trietiakowskiej i Muzeum Puszkina w Moskwie, Albertinie w Wiedniu, Stedelijk Museum w Amsterdamie oraz w Muzeum Sztuki w Łodzi. Łącząc rygor geometrii z duchową i symboliczną głębią, Fijałkowski pozostaje jednym z filarów polskiej powojennej awangardy — i pomostem między dziedzictwem Strzemińskiego a sztuką współczesną.