Teresa Panasiuk

Teresa Panasiuk (1938, Warszawa – 2021) studiowała w latach 1958–1964 najpierw w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Gdańsku, w pracowni Krystyny Łady-Studnickiej, a następnie na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, u Artura Nacht-Samborskiego, jednego z czołowych kapistów, dla których kolor „kształtował formę” i osiągał własną „dźwięczność”. Z tej szkoły wyniosła wrażliwość barwną, która stała się fundamentem całej jej twórczości.

W latach 1972–1980 prowadziła warszawską Galerię Sztuki Współczesnej w Staromiejskim Domu Kultury, obejmując w 1974 roku funkcję kuratorki. Kontynuowała tym samym dzieło Mariana Bogusza i dawnej Galerii Krzywe Koło, najważniejszego ośrodka awangardy w Warszawie lat 50. i 60., z którego wyszli m.in. Stefan Gierowski, Rajmund Ziemski czy rzeźbiarki Alina Szapocznikow i Magdalena Więcek. Panasiuk była więc malarką, a zarazem współtwórczynią instytucjonalnej ciągłości polskiej abstrakcji.

Jej własnym tematem, przez niemal całą karierę, był pejzaż. Wczesne, materiowe płótna bliskie malarstwu informel w latach 70. ustąpiły miejsca radykalnej syntezie: krajobraz został sprowadzony do linii horyzontu i przenikającego przez warstwy farby światła. Z obrazów zniknęły wszystkie klasyczne atrybuty pejzażu (rośliny, budynki, chmury, postacie), a kompozycje, wbrew tradycji, przyjęły format pionowy, zwykle zarezerwowany dla portretu.

Kluczem pozostawał kolor. Nakładany pozornie płasko, w rzeczywistości budował głębię z wielu warstw i prześwitów. Krytyka pisała o płótnach „komponowanych tak abstrakcyjnie jak muzyka”. Panasiuk pracowała w oleju, ale szczególnie ceniła gwasz i papier: „Gwasz nie jest szkicem do obrazu”, mówiła o swoich pracach, „wręcz odwrotnie: inspiracją do gwaszu jest olej”.

W czasach, gdy oficjalna polityka promowała socrealizm, abstrakcja była przestrzenią wolności. Odcięta żelazną kurtyną od klasyków pola barwnego, Barnetta Newmana czy Marka Rothki, Panasiuk dochodziła równolegle do pokrewnych rozwiązań, zachowując jednak horyzont jako kotwicę łączącą obraz z rzeczywistością. Najpełniej pokazała to wystawa „Horyzont” (2024), zestawiająca jej malarstwo z twórczością Stefana Gierowskiego.

Za życia pokazała prace na blisko trzydziestu wystawach indywidualnych: w Warszawie i Łodzi, a także w Paryżu, Berlinie, Roskilde i Lund. Należy do pokolenia artystek, które, jak zakorzeniona w tym samym Krzywym Kole Alina Szapocznikow, przez dekady pozostawały na marginesie głównych narracji historii sztuki, a których dorobek dopiero dziś jest na nowo odczytywany i wpisywany do kanonu.