Wanda Gołkowska

Wanda Gołkowska (1925, Rzeszów — 2013, Wrocław) była malarką, rysowniczką, autorką form przestrzennych i organizatorką wielu akcji artystycznych — jedną z prekursorek polskiego konceptualizmu i inicjatorką ruchu mail art w Polsce, której sztukę zalicza się także do kręgu abstrakcji geometrycznej i op-artu. W latach 1946–1951 studiowała na Wydziale Malarstwa wrocławskiej Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych (dziś ASP im. Eugeniusza Gepperta), broniąc dyplomu w pracowni Eugeniusza Gepperta, u którego została asystentką; równolegle studiowała polonistykę. Z macierzystą uczelnią związała całą karierę, dochodząc do tytułu profesora zwyczajnego (1991).

Wraz z mężem, artystą Janem Chwałczykiem, inicjowała i organizowała życie artystyczne powojennego Wrocławia, współtworząc grupę Poszukiwania Formy i Koloru, a następnie Grupę Wrocławską, oraz współkształtując najważniejsze manifestacje polskiej sztuki awangardowej drugiej połowy XX wieku. W 1965 roku wzięła udział w I Biennale Form Przestrzennych w Elblągu, gdzie do dziś, przy ul. Rycerskiej, stoi jej forma przestrzenna.

Punktem zwrotnym stała się wystawa „Układy otwarte” (1968) w legendarnej wrocławskiej Galerii pod Moną Lizą, prowadzonej przez Jerzego Ludwińskiego. Gołkowska pokazała trójwymiarowe obiekty — ramy z przymocowanymi drewnianymi klockami i planszami o ruchomych elementach, które widz mógł dowolnie przemieszczać. Wprowadzając do kompozycji ruch i przypadek, nazwała te prace „układami otwartymi”, w opozycji do dzieła zamkniętego, niezależnego od otoczenia i zmiennych warunków percepcji. Sens twórczości przesunął się u niej z realizacji dzieła na proces koncepcyjny — „konkretyzację myślową” — co prowadziło aż ku pracom czysto konceptualnym, jak projekt „Dezaprobator” i Światowa Składnica Informacji Artystycznej, oraz ku cyklowi „Kolekcje” (Art, Ziemia, Katalog, Błękit), łączącemu sztukę konceptualną z abstrakcją.

Od końca lat 70. w jej twórczości dominowały prostota środków, kolor i figury geometryczne; powracała też do inspirowanego naturą pejzażu. Aktywnie uczestniczyła w plenerach artystów posługujących się „językiem geometrii” oraz w międzynarodowym ruchu mail art. W latach 1953–2006 wzięła udział w około 300 wystawach, plenerach i akcjach artystycznych oraz zaprezentowała ponad 30 wystaw indywidualnych w kraju i za granicą; jej prace znajdują się m.in. w Muzeum Narodowym we Wrocławiu i Muzeum Sztuki w Łodzi. Odważna w sądach o sztuce, Gołkowska należy dziś — także w skali międzynarodowej — do kluczowych postaci sztuki konceptualnej i nurtu geometrii.